ΚΡΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ “DIGGER” ΤΟΥ ALEJANDRO G. INARRITU ΣΤΑ CINEPLEXX ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Κριτική: Ευθύμιος Ιωαννίδης
Τι συμβαίνει όταν μια καταστροφή γίνεται θέαμα; Και τι συμβαίνει αλήθεια όταν το ίδιο το θέαμα που την καταγγέλλει δεν μπορεί να αντισταθεί στη γοητεία της; Εκεί ακριβώς ανιχνεύεται η πιο ενδιαφέρουσα αντίφαση του Digger του Αλεχάντρο Γκονσάλες Ινιάριτου: μια ταινία που μιλά αναμφήριστα για την οικολογική καταστροφή, την απληστία και την ανάγκη του ανθρώπου να ελέγχει την πραγματικότητα, ενώ ταυτόχρονα μετατρέπει την καταστροφή σε ένα τεράστιο, υπερβολικό και εντυπωσιακό κινηματογραφικό θέαμα. Και ίσως αυτή η αντίφαση να είναι τελικά πιο σημαντική από την ίδια την ιστορία που αφηγείται.
Ο Ντίγκερ Ρόκγουελ, πιο συγκεκριμένα, ο πανίσχυρος πετρελαιοπαραγωγός του Τέξας που βρίσκεται στο επίκεντρο της ταινίας, δεν είναι απλώς ένας ακόμη μεγαλομανής πλούσιος που έρχεται αντιμέτωπος με τις συνέπειες των πράξεών του. Είναι ένας άνθρωπος που έχει συνηθίσει να σκηνοθετεί τα πάντα γύρω του: την επιχείρησή του, την εικόνα του, τους ανθρώπους που τον περιβάλλουν και, κυρίως, την ιστορία που θα αφήσει πίσω του. Μόνο που κάποια στιγμή ανακαλύπτει ότι η ιστορία μπορεί να περάσει στα χέρια κάποιου άλλου. Από τη στιγμή που χάνει λοιπόν αυτόν τον έλεγχο, το Digger παύει να είναι απλώς μια οικολογική σάτιρα και τρέπεται σε μια ταινία για το ποιος έχει το δικαίωμα να αφηγείται την πραγματικότητα.
Το ερώτημα μάλιστα αυτό αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν αναλογιστούμε το γεγονός ότι ο Ινιάριτου το περνά μέσα από τον ίδιο τον Τομ Κρουζ. Ο άνθρωπος πιο αναλυτικά που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε να τρέχει με ορμή, συνέπεια, πειθαρχία, γενναιότητα προς την επικείμενη καταστροφή για να την εμποδίσει, εδώ υποδύεται έναν άνθρωπο που έχει συμβάλει τα μέγιστα στη δημιουργία της. Ο κινηματογραφικός ήρωας καθίσταται έτσι ο κινηματογραφικός ένοχος. Και όταν η ταινία αποκαλύπτει ότι η ιστορία που παρακολουθούμε έχει μετουσιωθεί σε θεατρική παράσταση, η σχέση ανάμεσα στον ήρωα, στον ηθοποιό και στην εικόνα του αποκτά ακόμη ένα επίπεδο.

Η αποκάλυψη της Fossil Fools μετακινεί, έτσι, ολόκληρο το φιλμ. Ο Κρουζ δεν ενσαρκώνει απλώς τον Ντίγκερ: υποδύεται τον Κέρτις Μάρκσον, έναν ηθοποιό που βαστάζει τον Ντίγκερ. Η πραγματικότητα έχει ήδη συμβεί, αλλά τώρα κάποιος την αναπαριστά, κάποιος άλλος την παρακολουθεί και κάποιοι προσπαθούν να αποφασίσουν τι ακριβώς πρέπει να σημαίνει. Η ταινία αποκτά θα λέγαμε μια ιδιόμορφη ρωσική μπάμπουσκα ταυτοτήτων, όπου ο ένας ρόλος κρύβεται μέσα στον άλλο και η πραγματικότητα δεν είναι ποτέ εντελώς βέβαιο ότι είναι αυτή που νομίζουμε. Η επιλογή όμως αυτή δε λειτουργεί απλώς ως έξυπνο σεναριακό τέχνασμα. Για την ακρίβεια, αλλάζει εκ των υστέρων τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε όσα έχουν προηγηθεί και μετατρέπει την ίδια την πράξη της αναπαράστασης σε αντικείμενο της ταινίας.
Από τη στιγμή, λοιπόν, που η πραγματικότητα έχει μετουσιωθεί σε παράσταση, το ερώτημα που αναδύεται δεν είναι πλέον μόνο τι συνέβη, αλλά και πώς θα ειπωθεί αυτό που συνέβη. Εκεί ακριβώς τοποθετείται και η σύγκρουση του Κέρτις με τη νεαρή σκηνοθέτρια Χάνα. Εκείνη θέλει έναν πιο υπερβολικό, σχεδόν καρτουνίστικο ένοχο, έναν άνθρωπο που να συμπυκνώνει όλη την απληστία και την οικολογική καταστροφή. Εκείνος επιμένει ότι ένας πραγματικός άνθρωπος δεν μπορεί να χωρέσει τόσο εύκολα σε μια πολιτικά βολική καρικατούρα. Και κάπου εδώ η ταινία εγκαταλείπει το ασφαλές έδαφος της οικολογικής σάτιρας και περνά σε κάτι πολύ πιο άβολο: στο δικαίωμα της τέχνης να απλοποιεί την πραγματικότητα προκειμένου να την κάνει κατανοητή. Για να καταγγείλεις άραγε έναν ένοχο, πρέπει αλήθεια να τον παρουσιάσεις ως τέρας; Κι αν το κάνεις, τι χάνεται στην πορεία; Η ανθρώπινη πολυπλοκότητα ή μήπως η ίδια η αλήθεια;
Η αντιπαράθεση αυτή δεν περιορίζεται, όμως, στους δύο ανθρώπους που βρίσκονται πάνω στη σκηνή. Πίσω από την παράσταση βρίσκεται ο Κένι, παραγωγός και συγγενικό πρόσωπο του πραγματικού Ντίγκερ, τον οποίο υποδύεται ο Τζέσι Πλέμονς. Έτσι, η σύγκρουση για την αναπαράσταση συναντά μια ακόμη πιο πρακτική μορφή εξουσίας: ποιος πληρώνει για να ειπωθεί μια ιστορία και ποιος αποφασίζει ποια εκδοχή της θα φτάσει στο κοινό. Ακόμη και η μνήμη, μοιάζει να μας λέει ο Ινιάριτου, έχει τον χρηματοδότη της. Το θέατρο ως εκ τούτου μέσα στην ταινία δε λειτουργεί απλώς ως ένα εύρημα για να μπερδευτούν τα επίπεδα της αφήγησης· αποδεικνύεται ο χώρος μέσα στον οποίο συγκρούονται η μνήμη, η εξουσία και η ανάγκη ελέγχου της ιστορίας.
Γι’ αυτό και ο χρόνος στο Digger λειτουργεί με τρόπο πιο σύνθετο από μια απλή διαδοχή γεγονότων. Η ταινία πηγαίνει από την καταστροφή στην αναπαράστασή της και από εκεί στην αντίδραση εκείνων που την παρακολουθούν. Το παρελθόν μεταμορφώνεται σε υλικό για το θέατρο, το θέατρο καθίσταται αντικείμενο παρατήρησης και η παρατήρηση επιστρέφει πάνω στο ίδιο το γεγονός. Η αφήγηση κλείνει, ανοίγει και ξανακλείνει σαν σκηνική αυλαία. Μόνο που η πραγματικότητα, σε αντίθεση με μια παράσταση, δεν έχει την πολυτέλεια να τελειώσει όταν πέσουν τα φώτα.
Μέσα σε αυτήν τη διαρκή μετατόπιση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον ρόλο του, ο Κρουζ αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ο Ινιάριτου συναντά εδώ, έστω από διαφορετικό δρόμο, μια εμμονή που διατρέχει το σινεμά του από το Birdman και μετά: ανθρώπους που δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τον εαυτό τους από τον ρόλο που παίζουν. Στο Birdman ο ηθοποιός παλεύει με την εικόνα του υπερήρωα που τον έχει καταπιεί. Στο Digger η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη, γιατί ο Κρουζ βρίσκεται ταυτόχρονα σε τρεις θέσεις: είναι ο ίδιος ο κινηματογραφικός σταρ, είναι ο Κέρτις που υποδύεται τον Ντίγκερ και είναι ο Ντίγκερ ως χαρακτήρας μέσα στην παράσταση. Ο Ινιάριτου δεν αξιοποιεί απλώς τη διασημότητα του Κρουζ· την κάνει μέρος της ίδιας της ταινίας. Ο άνθρωπος που έχει ταυτιστεί όσο λίγοι με την ατρόμητη κινηματογραφική ηρωική φιγούρα υποδύεται έναν άνθρωπο που δεν μπορεί να δεχτεί ότι δεν είναι ο ήρωας της δικής του ιστορίας.

Κι αυτή η αντιστροφή επιτρέπει στον Κρουζ να κάνει κάτι που δε βλέπουμε συχνά σε τέτοιους ρόλους: να αφήσει τον εαυτό του να γελοιοποιηθεί. Ο Ντίγκερ είναι συχνά μια μεγαλομανής καρικατούρα, ένας άνθρωπος που μοιάζει να μπαίνει σε κάθε χώρο σαν να είναι ήδη δικός του. Ο Κρουζ, όμως, δε μένει στην καρικατούρα. Μέσα από τις αλλαγές ανάμεσα στον Κέρτις και τον Ντίγκερ, η ερμηνεία αποκτά μια διαρκή αμφισημία: πότε βλέπουμε τον ηθοποιό που προσπαθεί να βρει την αλήθεια του χαρακτήρα του και πότε τον χαρακτήρα που παλεύει να ελέγξει τον τρόπο με τον οποίο θα τον θυμούνται; Η πολλαπλότητα αυτή είναι ίσως το μεγαλύτερο ερμηνευτικό στοίχημα της ταινίας και ο Κρουζ, με όλη την υπερβολή που απαιτεί ο ρόλος, το σηκώνει με αξιοσημείωτη και αξιοθαύμαστη αυτοπεποίθηση.
Οι υπόλοιπες ερμηνείες λειτουργούν μέσα σε αυτή την αρχιτεκτονική, περισσότερο ως αντίβαρα παρά ως ισότιμοι πόλοι της ταινίας. Ο Ριζ Άχμεντ είναι λιγότερο θορυβώδης και περισσότερο εσωτερικός, κάτι που αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια ιστορία όπου σχεδόν όλοι οι χαρακτήρες μοιάζουν να ανταγωνίζονται για τον έλεγχο του χώρου και της αφήγησης. Η Σάντρα Χούλερ δίνει στη Χάνα την ακαμψία ενός ανθρώπου που πιστεύει πως η τέχνη πρέπει να χτυπά εκεί όπου πονάει, ακόμη κι αν στην πορεία ισοπεδώνει αποχρώσεις. Ο Τζέσι Πλέμονς προσθέτει στον Κένι μια παράξενη αίσθηση αμφιβολίας, ενώ ο Τζον Γκούντμαν υπηρετεί με τη γνωστή του βαρύτητα έναν κόσμο ανδρικής εξουσίας που μοιάζει ήδη από την αρχή ετοιμόρροπος.
Αν, ωστόσο, η ταινία έμενε μόνο σε αυτές τις ιδέες, θα κινδύνευε να γίνει μια ακόμη έξυπνη άσκηση πάνω στην αναπαράσταση. Αυτό που της δίνει πραγματικό κινηματογραφικό βάρος είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Ινιάριτου μεταφέρει τις ίδιες εμμονές στην εικόνα. Η φωτογραφία του Εμανουέλ Λουμπέτσκι, με τη χρήση του VistaVision, αξιοποιεί τον χώρο με τρόπο που δεν περιορίζεται στην ομορφιά του κάδρου. Τα πρόσωπα και τα σώματα συχνά μοιάζουν μικρά απέναντι στα τοπία, στα τεράστια εσωτερικά και στα μηχανήματα που περιβάλλουν τους χαρακτήρες. Η ψυχρή, σχεδόν μεταλλική εικόνα δίνει στην ταινία την αίσθηση ενός κόσμου που έχει χάσει τη θερμοκρασία του. Είδα την ταινία σε IMAX στα Cineplexx και η μεγάλη οθόνη έκανε ακόμη πιο έντονη αυτή την αίσθηση κλίμακας: οι χώροι μοιάζουν να καταπίνουν τους ανθρώπους, ενώ η εικόνα διαρκώς τους υπενθυμίζει ότι δεν είναι τόσο μεγάλοι όσο θέλουν να πιστεύουν. Κι όταν η κάμερα χαμηλώνει και κοιτάζει τον Ντίγκερ ή τους ανθρώπους γύρω του από γωνίες που τους παραμορφώνουν, η εξουσία τους γίνεται ταυτόχρονα πραγματική και γελοία. Ο άνθρωπος θέλει να μοιάζει γίγαντας· το κάδρο, όμως, του θυμίζει ότι είναι απλώς ένα σώμα μέσα σε έναν χώρο πολύ μεγαλύτερο από εκείνον. Η οπτική υπερβολή δεν είναι διακοσμητική. Είναι η ίδια η σατιρική γλώσσα της ταινίας.
Η ίδια λογική περνά και στον σχεδιασμό παραγωγής των Ντένις Γκάσνερ και Ρίτσαρντ Λ. Τζόνσον. Οι χώροι μοιάζουν συχνά υπερβολικά μεγάλοι, υπερβολικά κατασκευασμένοι, σχεδόν έτοιμοι να μετατραπούν σε σκηνή. Το γεγονός ότι μοιάζουν τόσο έντονα κατασκευασμένοι αποκτά μεγαλύτερη σημασία ακριβώς επειδή η ταινία έχει ήδη αρχίσει να μας κάνει να αμφιβάλλουμε για το τι είναι πραγματικότητα και τι αναπαράσταση. Όσο περισσότερο μάλιστα μας υπενθυμίζει ότι παρακολουθούμε ένα κατασκευασμένο θέαμα, τόσο περισσότερο μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε για την κατασκευή της ίδιας της πραγματικότητας που βλέπουμε. Το Digger δεν κρύβει τα νήματά του. Τα τραβά μπροστά στα μάτια μας.
Ακόμη και η μουσική του Κόσμο Σέλντρικ υπηρετεί αυτή την αισθητική της υπερβολής. Η ταινία συχνά αρνείται να χαμηλώσει τους τόνους και η επείγουσα, σχεδόν οπερατική ένταση ταιριάζει με το μέγεθος του εγχειρήματος. Ταυτόχρονα, όμως, αποκαλύπτει και μια από τις αδυναμίες του. Ο Ινιάριτου κάποιες φορές μοιάζει να μην εμπιστεύεται ότι έχουμε ήδη καταλάβει αυτό που μας δείχνει. Εξηγεί, υπογραμμίζει, δυναμώνει τη μουσική, ανεβάζει την ένταση, επιστρέφει ξανά στην ίδια ιδέα. Εκεί όπου θα μπορούσε να αφήσει μια εικόνα ή μια σιωπή να δουλέψει μόνη της, επιλέγει συχνά να προσθέσει ακόμη ένα στρώμα.

Και κάπου εδώ η μορφή συναντά το περιεχόμενο με έναν τρόπο που κάνει την ταινία πιο ενδιαφέρουσα αλλά και πιο ευάλωτη. Το Digger θέλει διαρρήδην να καταγγείλει τη μετατροπή της καταστροφής σε θέαμα∙ την ίδια στιγμή που είναι το ίδιο ένα τεράστιο, πανάκριβο, υπερβολικό κινηματογραφικό θέαμα. Μας ζητά συνεπώς να σκεφτούμε γιατί γελάμε με την καταστροφή, γιατί απολαμβάνουμε την υπερβολή, γιατί ένας άνθρωπος που κατέστρεψε έναν κόσμο μπορεί να γίνει τόσο συναρπαστικός χαρακτήρας. Και ταυτόχρονα μας προσφέρει ακριβώς αυτό: τεράστια κάδρα, θεαματικές εικόνες, σταρ, υπερβολή, μαύρο χιούμορ, αποκαλυπτική καταστροφή. Δεν πρόκειται απαραίτητα για αποτυχία. Θα μπορούσε να είναι η πιο ενδιαφέρουσα αυτοϋπονόμευση της ταινίας. Το πρόβλημα εντοπίζεται στο ότι ο Ινιάριτου δεν αφήνει πάντα αυτή την αντίφαση να αιωρείται. Συχνά σπεύδει να μας εξηγήσει τι πρέπει να καταλάβουμε από αυτήν.
Από εκεί προκύπτει και η βασικότερη αδυναμία του Digger. Η σάτιρά του είναι οξυμένη, αλλά όχι πάντα λεπτή. Ορισμένοι διάλογοι μοιάζουν να κουβαλούν ήδη την ερμηνεία τους, σαν να φοβάται το σενάριο μήπως ο θεατής δεν προλάβει να αντιληφθεί το πολιτικό και οικολογικό σχόλιο. Η ταινία έχει επίσης χαρακτήρες και επιμέρους ιστορίες που δεν αποκτούν ποτέ το ίδιο βάθος με την κεντρική της ιδέα. Ορισμένες οικογενειακές και συναισθηματικές διαδρομές μοιάζουν περισσότερο με αφηγηματικές υποχρεώσεις παρά με οργανικά κομμάτια του ίδιου κόσμου. Όταν ιδίως μια ταινία έχει τόσο μεγάλη ιδέα για την τέχνη, την εξουσία και την αναπαράσταση, κάθε επίπεδο που μένει μισοδουλεμένο γίνεται περισσότερο αισθητό.
Κι όμως, ακόμη και αυτές οι αδυναμίες συνδέονται με ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του φιλμ: τη φιλοδοξία του. Το Digger δεν αρκείται σε μια ακόμη σατιρική ταινία για την κλιματική κρίση ούτε σε μια ακόμη αυτοαναφορική άσκηση ενός διάσημου σκηνοθέτη. Θέλει να μιλήσει για την οικολογική καταστροφή, για την εξουσία, για το θέαμα, για τη μνήμη, για τους ηθοποιούς, για τους θεατές και για την ανάγκη μας να μετατρέπουμε την πραγματικότητα σε ιστορία προκειμένου να μπορέσουμε να την αντέξουμε. Και, στο πιο ενδιαφέρον επίπεδό του, θέλει να μας βάλει απέναντι και στον ίδιο μας τον εαυτό.
Γιατί τελικά το κοινό μέσα στην ταινία δε διαφέρει και τόσο από εμάς. Παρακολουθεί μια καταστροφή από ασφαλή απόσταση. Γελάει με τον ισχυρό άνδρα που έχει γίνει γελοίος. Απολαμβάνει την υπερβολή. Κρίνει. Συγκινείται. Και ύστερα η παράσταση τελειώνει. Εκεί ο Ινιάριτου στρέφει για πρώτη φορά τόσο καθαρά το βλέμμα του προς την πλευρά μας. Δε μας αφήνει να σταθούμε έξω από το θέαμα και να το κρίνουμε αθώα, γιατί κι εμείς παρακολουθούμε ακριβώς το ίδιο πράγμα: μια καταστροφή μεταμορφωμένη σε κινηματογραφικό θέαμα. Το Digger, λοιπόν, δεν είναι μόνο μια ταινία για έναν άνθρωπο που θέλει να σκηνοθετήσει την πραγματικότητα. Είναι και μια ταινία που προσπαθεί η ίδια να σκηνοθετήσει τη δική μας αντίδραση απέναντί της.
Κι ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται το πιο αιχμηρό της σημείο. Όχι μόνο στο ότι μας δείχνει έναν άνθρωπο που θέλει να ελέγχει την ιστορία του, αλλά στο ότι μας θυμίζει πόσο εύκολα όλοι θέλουμε μια ιστορία που να μας επιτρέπει να ξέρουμε ποιος είναι ο ένοχος, ποιος είναι ο ήρωας και από ποια πλευρά πρέπει να σταθούμε. Η τέχνη, όμως, δεν είναι πάντα τόσο βολική. Μπορεί να καταγγείλει, αλλά μπορεί και να παραμορφώσει· μπορεί να αποκαλύψει, αλλά μπορεί και να μετατρέψει την πραγματικότητα σε θέαμα. Το Digger βρίσκεται ακριβώς πάνω σε αυτή την επικίνδυνη γραμμή και, ακόμη κι όταν την περνά, η προσπάθειά του να μας κάνει να την προσέξουμε έχει αξία.

Γιατί η καταστροφή μπορεί να γίνει παράσταση. Μπορεί να γίνει ταινία, θεατρικό έργο, είδηση, εικόνα, αφήγημα. Μπορεί να μας συγκλονίσει για δύο ώρες και ύστερα να τελειώσει. Μόνο που η πραγματικότητα δεν ακολουθεί πάντα το σενάριο. Η αυλαία μπορεί να πέσει για την παράσταση· όχι όμως για την πραγματικότητα που την κατέστησε αναγκαία.
Κριτική :Ευθύμιος Ιωαννίδης
Xαίρετε, είμαι ο Ευθύμιος, είμαι φιλόλογος και συντάκτης της πολιτιστικής ιστοσελίδας Thess culture.gr. Aγαπώ πολύ τη μουσική, τις τέχνες, την ανάγνωση και το θέατρο, ενώ συνεντεύξεις μου και κριτικές μου έχουν δημοσιευτεί κατά καιρούς στον ηλεκτρονικό τύπο. Διαχειρίζομαι παράλληλα τις σελίδες «Ορθογραφία και ορθοέπεια», «Βιβλιοφιλία και βιβλιολογία» και υπήρξα επί πολλά έτη ενεργό μέλος και συντονιστής στις λέσχες ανάγνωσης των βιβλιοθηκών του Δήμου Κορδελιού- Ευόσμου.

Ακολουθήστε μας
Καθώς και κανάλι στο youtube: : https://www.youtube.com/@thessculture-b4p με ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις αλλά και ποικίλα αφιερώματα.